Paleolitik Çağ'da Sanat, Sembolizm ve İnanç: Mağara Resimleri, Heykelcikler ve Ritüel Pratikler Üzerine Karşılaştırmalı Bir Arkeolojik Değerlendirme
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22182756Anahtar Kelimeler:
Paleolitik Çağ, mağara sanatı, sembolizm, şamanizm, inanç sistemleri, ritüel, Venüs figürinleri, tarih öncesi sanatÖzet
Bu çalışma, Paleolitik Çağ'da (MÖ 2,5 milyon – MÖ 10.000) üretilen sanat eserlerini ve sembolik pratikleri, inanç sistemleri ve ritüel davranışlar bağlamında arkeolojik ve antropolojik bir perspektiften ele almaktadır. Araştırma kapsamında Fransa'daki Lascaux, Chauvet ve Trois Frères mağaraları, İspanya'daki Altamira Mağarası, Almanya'daki Vogelherd ve Geißenklösterle mağaraları, Çek Cumhuriyeti'ndeki Dolní Věstonice yerleşimi, Türkiye'deki Öküzini ve Direkli mağaraları ile Kenya'daki Panga ya Saidi Mağarası başlıca inceleme alanları olarak belirlenmiş; bu alanlarda tespit edilen mağara resimleri, kadın figürinleri, antropozoomorfik tasvirler, müzik aletleri ve kişisel süs eşyaları karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Paleolitik sanatın salt estetik bir üretim faaliyeti olmadığını; şamanizm, doğurganlık kültü, atalar kültü ve hayvan kültü gibi inanç sistemleriyle derin bir bütünleşme sergilediğini ortaya koymaktadır. Mağaraların derin ve ulaşılması güç galerelerinde yoğunlaşan tasvirlerin ritüel mekân kullanımına işaret ettiği, antropozoomorfik figürlerin ise şamanik dönüşüm inancının sembolik yansımaları olduğu değerlendirilmektedir. Öte yandan farklı coğrafyalarda benzer sembolik örüntülerin gözlemlenmesi, bu davranışların bölgesel bir olgu olmaktan öte, insan türünün bilişsel evrimiyle doğrudan ilişkili evrensel bir sürecin ürünü olduğunu düşündürmektedir. Çalışma, Paleolitik kültürel mirasın çok disiplinli bir yaklaşımla değerlendirilmesi gerektiğini savunmakta; arkeoloji, antropoloji, nöropsikoloji ve sanat tarihi alanlarının bütünleşik kullanımının bu mirası daha kapsamlı biçimde çözümlemeye olanak tanıyacağını ileri sürmektedir.
İndirmeler
Referanslar
Aslan, A. (2010). Steatopijik ana tanrıça heykelcikleri ve 20. yy heykel sanatına etkileri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü.
Aslan, T. (2006). Öküzini Mağarası Epi-Paleolitik dönem süs objeleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Bahn, P. G., & Vertut, J. (1997). Journey through the Ice Age. University of California Press.
Bar-Yosef Mayer, D. E. (2005). The exploitation of shells as beads in the Paleolithic and Neolithic of the Levant. Paléorient, 31(1), 176–185. https://doi.org/10.3406/paleo.2005.5123
Baysal, E. L. (2016). Anadolu ve Levant Epi-Paleolitiği ışığında Direkli Mağarası kişisel süs eşyaları. Arkeoloji Araştırmaları Dergisi.
Clottes, J. (2016). Mağara sanatı: İnsanlığın ilk imgeleri (A. Kaya, Çev.). Yapı Kredi Yayınları. (Özgün eser 2008 yılında yayımlanmıştır.)
Clottes, J., & Lewis-Williams, D. (1998). The shamans of prehistory: Trance and magic in the painted caves. Harry N. Abrams.
Conard, N. J. (2009). A female figurine from the basal Aurignacian of Hohle Fels Cave in southwestern Germany. Nature, 459(7244), 248–252. https://doi.org/10.1038/nature07995
Conkey, M. W. (1985). The symbolic aspects of Palaeolithic art. Annual Review of Anthropology, 14, 211–227.
Deviren, İ. ve Akşit, G. (2025). Öğretmenlerin mesleki anlamlılık ölçeği: Bir ölçek geliştirme. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(1), 375-397. DOI. 10.51460/baebd.1600870
Gamble, C. (2008). Origins and revolutions: Human identity in earliest prehistory. Cambridge University Press.
Gombrich, E. H. (2020). Sanatın öyküsü (E. Erduran & Ö. Erduran, Çev., 16. bs.). Remzi Kitabevi. (Özgün eser 1950 yılında yayımlanmıştır.)
Güvenç, B. (2020). Paleolitik dönemde sembolizm ve toplumsal yapı. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Hahn, J. (1986). Kraft und Aggression: Die Botschaft der Eiszeitkunst. Archaeologica Venatoria.
Huyghe, R. (1962). Art and the spirit of man. Harper & Row.
Kayan, İ. (1990). Tarih öncesi yerleşme yerleri olarak Antalya mağaralarının jeomorfolojik özellikleri. Ege Coğrafya Dergisi, 5(1), 10–31.
Kuhn, S. L., Stiner, M. C., Reese, D. S., & Güleç, E. (2001). Ornaments of the earliest Upper Paleolithic: New insights from the Levant. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(13), 7641–7646. https://doi.org/10.1073/pnas.121590798
Leroi-Gourhan, A. (1982). The dawn of European art. Cambridge University Press.
Lewis-Williams, D. (2024). Mağaradaki zihin: Bilinç ve sanatın kökenleri (T. Esmer, Çev.). Yapı Kredi Yayınları. (Özgün eser 2002 yılında yayımlanmıştır.)
Mbiti, J. S. (1990). African religions and philosophy (2nd ed.). Heinemann.
Özdemir, M. (2021). Mağara resimleri bize ne anlatır? Tarih ve Gelecek Dergisi, 7(4), 825–843.
Özdemir, M. (2023). Paleolitik Çağ'da atalar kültü düşüncesi üzerine bir değerlendirme. Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 1–20.
Pettitt, P. (2011). The Paleolithic origins of human burial. Routledge.
Read, H. (1981). Sanat ve toplum (S. Mülayim, Çev.). Umran Yayınları.
Renfrew, C., & Bahn, P. (2020). Archaeology: Theories, methods and practice (8th ed.). Thames & Hudson.
(Türkçe çeviri kullanıldıysa Türkçe baskısı kaynakçada gösterilmelidir.)
Shipton, C., Roberts, P., Archer, W., Armitage, S. J., Bita, C., Blinkhorn, J., & Boivin, N. (2018). 78,000-year-old record of Middle and Later Stone Age innovation in an East African tropical forest. Nature Communications, 9, Article 1832. https://doi.org/10.1038/s41467-018-04057-3
Svoboda, J. (2016). Dolní Věstonice–Pavlov: Explaining Paleolithic settlements in Central Europe. Texas A&M University Press.
Turani, A. (1990). Dünya sanat tarihi. Remzi Kitabevi.
White, R. (2003). Prehistoric art: The symbolic journey of humankind. Harry N. Abrams.
White, R. (2006). The women of Brassempouy: A century of research and interpretation. Journal of Archaeological Method and Theory, 13(4), 251–304. https://doi.org/10.1007/s10816-006-9023-z
Yılmaz, Y. (2021). Tarihöncesinde sanat ve bağlamları. Tykhe, 6(11), 178–215.
Yücel, Ç. (2018). Paleolitik sanatta sembolik ifadeler. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(21), 1–20.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
