Süleymân-nâme Muhtasarı’nda Bazı Arkaik Fiillerin Kullanım Örnekleri
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21750516Anahtar Kelimeler:
Eski Anadolu Türkçesi, Süleymân-nâme Muhtasarı, Arkaik Kelimeler, Osmanlı Türkçesi, Semantik ÇeşitlilikÖzet
Türkiye Türkçesinin kökeni Eski Anadolu Türkçesine dayanmaktadır ve bu dil, Orta Türkçe devresinde müstakil bir konuma sahip olarak Osmanlı edebî geleneğinin kültürel ve dilsel zenginliğini şekillendirmiştir. Bu çalışmada Firdevsî-i Rûmî’ye isnat edilen Süleymân-nâme Muhtasarı’nda yer alan arkaik fiiller incelenmiştir. Araştırma, Millet Kütüphanesi (16. yy), İstanbul Üniversitesi (16. yy) ve Tavşanlı Zeytinoğlu (18. yy) nüshaları üzerinden yürütülmüş; çok sayıda arkaik kelime tespit edilmiş ve bunlardan 43 fiil ayrıntılı olarak incelenmiştir.
Çalışmada her fiil, sözlük karşılıkları, etimolojik zinciri ve lehçe varyantlarıyla birlikte incelenmiş; metin bağlamındaki kullanımlarıyla Osmanlı Türkçesi içindeki işlevleri ortaya konulmuştur. Ses taklidi kökenli fiillerin savaş sahnelerinde mecazlaşarak kahramanların haykırışlarını ve duygusal yoğunluklarını yansıttığı; isimden türeyen fiillerin ise toplumsal ve kültürel davranış kalıplarını aktardığı görülmüştür. Bu durum, arkaik fiillerin yalnızca tarihsel bir kalıntı değil, edebî metinlerde dramatik ve sembolik bir işlev üstlendiğini ortaya koymaktadır. Nüsha karşılaştırmaları, müstensihlerin farklı dil tercihlerini ve metnin çok katmanlı yapısını görünür kılmıştır. Böylece arkaik fiillerin semantik çeşitliliği, Osmanlı edebî geleneğinde dilsel sürekliliğin ve kültürel hafızanın güçlü bir göstergesi olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, dilbilim ile edebiyat araştırmalarını birleştiren disiplinlerarası bir yöntem sunmakta; fiillerin hem tarihî dil katmanlarını hem de edebî işlevlerini ortaya çıkararak Osmanlı metinlerinin çok boyutlu yapısını zenginleştirmektedir. Sonuç olarak, Süleymân-nâme Muhtasarı’ndaki arkaik fiiller, Türk dil tarihi ve Osmanlı edebiyatı araştırmalarına özgün bir katkı sağlamakta; dilin tarihî sürekliliğini görünür kılarken kültürel hafıza kavramını somutlaştırmaktadır.
İndirmeler
Referanslar
Akalın, H. Ş. (haz.) (2011). Türkçe Sözlük. TDK Yayınları.
Aksoy, Ö. A., Vardarlı, E., Ülkütaşır, Ş., Ünver, A., Cankoçak, G. A., Sarıbaş, O., Dilçin, C. (2009). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü I-VI. TDK Yayınları.
Büyükkarcı Yılmaz, F. (t.y.). Firdevsî, Şerefeddin Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/firdevsi-serefeddin-musa-uzun-firdevsi
Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
Caferoğlu, A. (1972). Yunus Emre’de Arhaik Unsurlar. İÜ Türk Dili ve Edebiyat Dergisi, C.20, 1-10. https://izlik.org/JA49TD82GU
Canım, R. (2018). Latîfî Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzemâ. https://ekitap.ktb.gov.tr/
Çağbayır, Y. (2007). Orhun Yazıtlarından Günümüze Türkiye Türkçesinin Söz Varlığı: Ötüken Türkçe Sözlük. Ötüken Yayınları.
Devellioğlu, F. (2015). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Kitabevi Yayınları.
Dilçin, C. (2018). Yeni Tarama Sözlüğü. TDK Yayınları.
Ercilasun, A. B. (2009). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları.
Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. TDK Yayınları.
Gülensoy, T. (2011). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü A–N, O–Z. TDK Yayınları.
Gülensoy, T. (2009). Türkiye Türkçesinde Yaşayan “Küçük”, “Kiçik”, “Kiçi” ve “Keçi” Sözcükleri. Journal of Turkish Studies C.4/8, s.1-4. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.932
Gülsevin, G. (2015). Arkaik-Periferik Kavramı ve Bu Kavramın Tarihî Batı Rumeli Türkçesi Ağızlarının Tespitindeki Önemi. International Journal of Social Science. 32, 1-12. https://agiz.tdk.gov.tr/tdk_arsiv_pdf/TDKAA2e4a2cef-c3bb-4e97afa34fe7be8acf24.pdf
Güzel, F. (2021). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Eskicil (Arkaik) Kelimeler. Fenomen Yayınları.
İsen, M. (2017). Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. https://ekitap.ktb.gov.tr/
Kanar, M. (2005). Etimolojik Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Derin Yayınları. Kanar, M. (2018). Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü. Say Yayınları.
Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. TDK Yayınları.
Köprülü, M. F. (1996). Firdevsî, Uzun. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (13, 127-129). Türkiye Diyanet Vakfı.
Ölmez, M. (2003). Çağataycadaki eskicil öğeler üzerine. İçinde A. Ata & M. Ölmez (Yay. Haz.), Dil ve Edebiyat Araştırmaları Sempozyumu 2003 Mustafa Canpolat Armağanı (ss. 135–142). Sanat Kitabevi.
Paçacıoğlu, B. (2006). VIII-XVI Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı. Bizim Büro Basımevi.
Paçacıoğlu, B. (2012). Orta Türkçe Karahanlı Harezm Kıpçak ve Eski Anadolu Türkçesi. Esform Ofset.
Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Yargı Yayınları.
Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Suomalais-Ugrilainen Seura.
Sevortyan, E. V. (1974). Etimologicheskiy slovar' tyurkskikh yazykov. Tom 1: Obshchetyurkskie i mezhdutyurkskie osnovy na glasnye [Этимологический словарь тюркских языков. Том 1]. Nauka.
Sungurhan, A. (2017). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şu’arâ. https://ekitap.ktb.gov.tr/
Şimşek, Y. (2013). Kan Kaşanmak Deyimi Üzerine. Journal of Turkish Studies C. 8/ 1 s. 2539-2546. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4480
Tietze, A. (2016-2018). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati A-B, C-E, F-J, K-L, M-N, O-R, S-Ş, T-V, Y-Z. Tüba Yayınları.
Toparlı, R., Vural, H., Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
Ünlü, S. (2012). Harezm-Altınordu Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Yayınevi.
Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Yayınevi.
Üşenmez, E. (2006). Karahanlı Türkçesi Sözlüğü [Yüksek lisans tezi]. (Tez no: 190026), Dumlupınar Üniversitesi, Ulusal Tez Merkezi.
Üşenmez, E. (2014). Eski Anadolu Türkçesinde Arkaik (Eski) Öğeler. Akademik Kitaplar.
Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual Yayınları.
Yelten, M., Özkan, M. (2002). Türkçenin Sözlüğü. Babıali Kültür Yayınları.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
