Türk Halk Müziğinde Ezgisel Akrabalık ve Makam-Ayak İlişkisi: Garip Ayağı Türküleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23313263

Anahtar Kelimeler:

Hicaz makamı, Ezgisel akrabalık, Makamsal ezgi çekirdeği, Ayak–makam ilişkisi, Türk halk müziği

Özet

Türk halk müziğinde “garip ayağı” olarak adlandırılan ezgiler, makam kuramında genellikle Hicaz makamıyla karşılanmaktadır. Bu ilişki kavramsal düzeyde çokça tartışılmış; ancak ezgilerin kendisinden hareketle yapılan karşılaştırmalı çözümlemeler görece az ele alınmıştır. Bu çalışmada, ağırlıklı olarak Güneydoğu Anadolu’ya ait, farklı sözlü ve farklı hece ölçülü altı türkü (Aşk bağrımda yar açtı, Bağa girdim kiraza, İki dağın arasında kalmışam, Kalanın ardında ekerler küncü, Kapıyı çalan kimdir, Siyah zülfün tellerine) Öztürk (2014) tarafından geliştirilen Düzen-Çekirdek Yaklaşımı ve “Merkezler ve Yönelimler” yöntemiyle çözümlenmiştir. Seçim ölçütleri gereği Hicaz Düzeni içinde ilerleyen ve la perdesi üzerinde karar eden altı türkünün tamamı ayrıca 10/8’lik usuldedir. Ayrıntılı çözümlenen örneklerde ezgi, re çevresindeki bir âgâz bölgesi ile la kararı arasında çift merkezli biçimde gelişmekte; dize içi ve dize sonu duraklar re, si bemol ve la perdelerinde toplanmaktadır. Türküler arasındaki ayrışma ise çekirdeğin kendisinde değil, ezgisel başlangıç tipi, saz girişinin yapısı, ulaşılan en tiz perde ve söz yapısı (7’li, 8’li ve 11’li kalıplar) düzeyinde görülmektedir. Bulgular, “garip ayağı” ile Hicaz makamı arasındaki ilişkinin ezgi düzeyinde merkezleşme ve yönelim ilkeleriyle açıklanabileceğini düşündürmektedir.

İndirmeler

İndirme verileri henüz mevcut değil.

Referanslar

Bayard, S. P. (1950). Prolegomena to a study of the principal melodic families of British-American folk song. Journal of American Folklore, 63(247), 1–44.

Börekçi, A. (2023). Türk halk müziği analizinde hesaplamalı yaklaşımlar. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(137), 112–129.

Börekçi, A. & Aykurt, H. (2025). Makamsal pratikleri ayırt etme: Osmanlı/Türk müziği ve Türk halk müziği eserlerinin istatistik ve makine öğrenmesi temelli analizi. Konservatoryum, 12(2), 614–637. https://doi.org/10.26650/CONS2025-1736634

Budak, S. (2026). Van Erciş halk türkülerinde makam ve usûl özellikleri: Müzikolojik bir inceleme. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 19(53), 432–455.

Ekici, S. (2009). Türk halk müziğinin melodik yapısının adlandırılması konusunda düşünceler (ayak, makam ve dizi kavramları). Akademik İncelemeler, 4(1), 21–33.

Genç, O. & Önal, H. (2022). Neşet Ertaş türkülerinin makam ve usûl yönünden incelenmesi. Sanat Eğitimi Dergisi, 10(2), 181–210.

Güney, H. & Pelikoğlu, M. C. (2025). Bir Ege semahının müzikal anatomisi: “Hakikat gizli sırdır” isimli halk ezgisinin makamsal ve yapısal çözümlemesi. Yegâh Müzikoloji Dergisi, 8(2), 419–438. https://doi.org/10.51576/ymd.1658851

Hanninen, D. A. (2012). A Theory of Music Analysis: On Segmentation and Associative Organization. University of Rochester Press.

Öztürk, O. M. (2014). Makam müziğinde ezgi ve makam ilişkisinin analizi ve yorumlanması açısından yeni bir yaklaşım: Perde düzenleri ve makamsal ezgi çekirdekleri. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.

Öztürk, O. M. (2015). Halk mûsikîsi repertuar incelemelerinin makam nazariyesi araştırmalarına yapabileceği katkılar. EÜ Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, 7, 1–27.

Sencer, M. (1989). Toplumbilimlerinde Yöntem. Beta Basım.

Sümbüllü, H. T. (2006). Türkiye’de ayak kavramının geleneksel Türk halk müziği kaynağında ne ölçüde kullanıldığının incelenmesi. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.

Şengül, C. & Terzioğlu, A. M. (2015). Ağrı yöresine ait türkülerin makamsal ve ritmik yönden incelenmesi. International Journal of Science Culture and Sport (IntJSCS), Special Issue 4, 410–415.

Tanrıkorur, C. (2003). Osmanlı Dönemi Türk Musikisi. Dergâh Yayınları.

Uğur, A. (2015). Müzik coğrafyası: Türkülerdeki coğrafya. Bilig, 74, 239–260.

Türkü notaları: TRT Müzik Dairesi Yayınları, THM Repertuvar No: 4172, 32, 78, 1163, 581; “Bağa girdim kiraza (Garibim)” için turkuler.com (07.04.2007).

İndir

Yayınlanmış

2026-10-29

Nasıl Atıf Yapılır

Yıldız, K. (2026). Türk Halk Müziğinde Ezgisel Akrabalık ve Makam-Ayak İlişkisi: Garip Ayağı Türküleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir. Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 10(71), 1604–1611. https://doi.org/10.5281/zenodo.23313263

Benzer Makaleler

<< < 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 > >> 

Bu makale için ayrıca gelişmiş bir benzerlik araması başlat yapabilirsiniz.